زیستن میان تلاطم؛ تاب‌آوری روانی در سایه فشارهای اقتصادی

​نوسانات اقتصادی در ایران تنها بر «جیب» مردم اثر نمی‌گذارد، بلکه مستقیماً «جان» و روان آن‌ها را هدف قرار داده است. زمانی که تورم از یک عدد در اخبار به یک فشار روزمره تبدیل می‌شود، پدیده‌ای به نام «اضطراب معیشت» شکل می‌گیرد که می‌تواند منجر به فرسایش سرمایه اجتماعی و کاهش آستانه تحمل جامعه شود. در این شرایط، افراد مدام در وضعیت «گوش‌به‌زنگی» قرار دارند؛ وضعیتی که در آن ذهن به جای خلاقیت و برنامه‌ریزی بلندمدت، صرفاً درگیر بقا و حل بحران‌های لحظه‌ای می‌شود.

​برای عبور از این بن‌بست روانی، نخستین گام «پذیرش فعالانه» است؛ به این معنا که بپذیریم شرایط سخت است اما کنترلِ واکنش‌هایمان هنوز در دست ماست. راهکار کلیدی، بازگشت به «خرده‌عادت‌های معناده» و تقویت شبکه‌های حمایتی است. تحقیقات نشان می‌دهد که در بحران‌های اقتصادی، همبستگی‌های خانوادگی و دوستانه به عنوان یک «ضربه‌گیر روانی» عمل می‌کنند. همچنین، تمرکز بر سواد مالی و مدیریت انتظارات، از غرق شدن در احساس «درماندگی آموخته‌شده» جلوگیری می‌کند. ما نیازمند آن هستیم که معنای رضایت را از مصرف‌گرایی به سمت توسعه فردی و پیوندهای انسانی تغییر دهیم تا سلامت روانمان در گرو نمودارهای متغیر بورس و ارز نماند.

​علاوه بر این، درک این نکته ضروری است که تاب‌آوری به معنای تحملِ بی‌پایانِ رنج نیست، بلکه به معنای بازسازی روانی پس از هر ضربه است. در ساختار جوامعی که با چالش‌های مزمن دست و پنجه نرم می‌کنند، افرادی که موفق به حفظ سلامت روان خود می‌شوند، معمولاً کسانی هستند که «معنای شخصی» خود را در فعالیت‌های داوطلبانه، هنر، یا یادگیری مهارت‌های جدید پیدا کرده‌اند. این فعالیت‌ها نه به عنوان فرار از واقعیت، بلکه به عنوان ابزاری برای بازیابی قدرت انتخاب در دنیایی که بسیاری از پارامترهای آن غیرقابل کنترل است، عمل می‌کنند.

​از سوی دیگر، نباید از نقش «فرسودگی مزمن» در تصمیم‌گیری‌های کلان زندگی غافل شد. وقتی فشارهای اقتصادی طولانی‌مدت می‌شوند، مغز انسان به طور ناخودآگاه در وضعیت «جنگ یا گریز» باقی می‌ماند که این امر منجر به کاهش حافظه، افت عملکرد شناختی و در نهایت اتخاذ تصمیمات مالی اشتباه‌تر می‌شود. در این میان، ایجاد «فضا‌های تنفس ذهنی» مانند پیاده‌روی، مطالعه یا یادگیری یک مهارت جدید، نه یک تفنن، بلکه یک ضرورت بیولوژیک برای بازگرداندن مغز به وضعیت تعادل است. این فعالیت‌ها کمک می‌کنند تا فرد دوباره به عنوان یک «عامل تغییر» در زندگی شخصی‌اش ظاهر شود.

​در نهایت، بازتعریف مفهوم «موفقیت» در دوران گذار اقتصادی، کلیدی‌ترین ابزار برای بقای روانی است. انتقال تمرکز از موفقیت‌های مادی به سمت «سرمایه‌های معنوی» مانند تخصص، روابط اصیل و سلامت جسمانی، می‌تواند احساس ارزشمندی را در فرد زنده نگه دارد. صیانت از امید در چنین روزگاری، نه یک خوش‌بینی ساده‌لوحانه، بلکه یک انتخاب آگاهانه برای حفظ انسانیت و پویایی است.

​منابع:
​بررسی رابطه شاخص‌های اقتصادی و سلامت روان در ایران؛ فصلنامه علمی-پژوهشی رفاه اجتماعی، دانشگاه علوم توانبخشی
تأثیر تورم و نوسانات نرخ ارز بر سلامت روان شهری؛ پژوهش‌های سلامت روان، دکتر احمدعلی نوربالا و همکاران
نظریه درماندگی آموخته‌شده و تاب‌آوری در شرایط بحران؛ مارتین سلیگمن (بر اساس مطالعات تطبیقی در جوامع در حال گذار)
تحلیل روان‌شناختی رفتارهای اقتصادی در شرایط تورمی؛ مجله علمی روان‌شناسی و اقتصاد (Psychology & Economics).
گزارش‌های تحلیل سرمایه اجتماعی و بهزیستی روانی؛ استخراج شده از داده‌های مرکز پژوهش‌های مجلس و مرکز آمار ایران.